روند جمعیتی ایران،تهدیدی بزرگ در برابر پیشرفت اسلامی ایرانی
روند جمعیتی ایران،تهدیدی بزرگ در برابر پیشرفت اسلامی ایرانی
در این نوشتار درپی آنیم به تبیین مخاطرات بالقوۀ اقتصادی، جغرافیایی، علمی، فرهنگی، سیاسی و امنیتی در مسیر پیشرفت اسلامی ایرانی درصورت ادامۀ تحولات جمعیتی کنونی و تغییرنکردن سیاستهای جمعیتی بپردازیم.
۱. اقتصاد
بهنظر میرسد مهمترین معضل ناشی از ادامۀ روند جمعیتی فعلی، سالخوردگی جمعیت باشد که امروزه، عوارض اقتصادی آن دامان کشورهای توسعهیافته را گرفته است. سالخوردگی بازۀ زمانی هزینهبری است که در آن بازده اقتصادی اغلب افراد منفی می شود. کشور ما از زمان سرشماری سال ۱۳۳۵، کشوری جوان محسوب میشده و تاکنون، تمامی برنامهریزیها، سیاستگذاریهای کلان و زیرساختهای کشور بر مبنای جمعیتی جوان شکل گرفته است؛ اما طبق آمار رسمی سرشماری سال ۱۳۸۵، تعداد افراد بیشتر از ۶۵ سال حدود ۲/۵درصد از جمعیت کشور است که از روند جمعیتی بهسوی سالخوردگی نشان دارد. پیشبینی میشود درصورت ادامۀ این روند تا سال۲۰۵۰، حدود ۲۵درصد جمعیت کشور سالخورده خواهند بود. مهمترین معضل ناشی از سالخوردگی، ایجاد سیکل معیوب رشد منفی جمعیت است که بهدلیل مرگومیر فراوان و کاهش جمعیت در سن باروری ایجاد میشود و بهتدریج جامعه روبه اضمحلال میرود. (پرسا،۱۳۵۳)
۲. جغرافیا و منابع طبیعی
پیشبینی می شود در سال ۱۴۰۴، تراكم جمعیت در برخی از استانها افزایش یابد. بدیننحو كه تراكم نسبی جمعیت در كشور حدود ۵۶ نفر در كیلومتر مربع است؛ ولی استان تهران ۶۸۷ نفر و استان سمنان ۹ نفر در كیلومتر مربع خواهند داشت. بهعلاوه جمعیت روستایی كاهش مییابد و بر جمعیت شهری و آن هم در چند شهر بزرگ كشور بهشدت افزوده خواهد شد. این تحولات ازطرفی، به ازبینرفتن زمینهای حاصلخیز حاشیۀ شهرها و ازطرفدیگر، سبب جذب سرمایهگذاری دولت در تأمین خدمات عمومی و زیربنایی شهرهای بزرگ منجر خواهد شد. اگر روند فعلی ادامه یابد، توزیع فضایی جمعیت و فعالیت بهشدت نامتعادل میشود و ممكن است پیامدهای اجتماعی و سیاسی ناگواری را بهدنبال داشته باشد و با پدیدۀ مرگ روستا مواجه خواهیم شد.بهعلاوه منابع پایۀ توسعه، در معرض تخریب و نابودی قرار میگیرد و نسل آینده از منابع ملی محروم خواهند شد. بنابراین، لازم است سیاستهای توزیع متناسب جمعیت و فعالیت در فضای ملی با جدیت دنبال شود. (یاسوری،۲۱:۱۳۸۹)
۳. تولید علم
تأثیر جمعیت جوان در عرصۀ علم و فناوری انکارناپذیر است و بسیاری از تخصصها و شاخههای علمی و فنی مستلزم وجود جمعیتی جوان است. در شرایطی كه مرجعیت علمی ۱۴۳۵ در كنار تلاش برای دستیابی به اقتصاد دانشبنیان از مهمترین اهداف جمهوری اسلامی ایران است، روند سالخوردهشدن ساختار جمعیت كشور مانع جدی برای چنین اهدافی بهشمار خواهد رفت و كشور را با مشكل جدی مواجه خواهد كرد. پیشرفتهای چشمگیر کنونی در عرصۀ علوم مختلف، مرهون جمعیت انبوه دانشجویان و طلاب و فضای رقابتی بین آنان است که سبب دستیابی به رتبۀ برتر علمی منطقه پیش از رسیدن به پایان چشمانداز بیستساله شده است. کاهش و سالمندی جمعیت سبب میشود، نتوان از حجم عظیم زیرساختهای آموزشی ایجادشده نظیر دانشگاهها، حوزههای علمیه، پژوهشگاهها و نیروی انسانی متخصص (اساتید و مربیان) استفادۀ کامل کرد.
۴. فرهنگ
۱.۴. وجه تربیتی
سیاستهای جمعیتی در هر کشوری، بهصورت تارهایی نامرئی بر حوزههای تربیتی تنیده است. طبق آمار رسمی در سالیان اخیر، بُعد خانوار روندی نزولی داشته است. کودکانی که در خانوادههای تک فرزند یا کم فرزند زندگی میکنند، اغلب اختلالات اجتماعی بیشتری دارند؛ زیرا همواره امکانات اقتصادی برایشان فراهم بوده است و خواستههایشان تأمین شده و فرصت یادگیری ارتباط و تعامل و گذشت برای آنان بهندرت بهوجود میآید. این کودکان، مفاهیم اخلاقی نظیر كف نفس و قناعت، ایثار و گذشت برای دیگرى، تلاش درجهت استقلال شخصیت را بهگونهای مسئولانه تجربه نمیکنند؛ اما درمقابل، تولد چند بچه در یك خانواده بهدلیل كمك فرزندان بزرگتر به كوچكتر باعث ارتقای میزان توانمندی و هوش در كودكان میشود. ازسویدیگر، در نگرش دینی فرزندان در رشد و ارتقای شخصیت والدین تأثیر بهسزایی دارند و ارزشهایی نظیر ایثار و گذشت را در انسانها پررنگ میکند که میتواند به آثار تربیتی خاصی منجر شود. اریک معتقد است: «خانواده های کمجمعیت ممکن است ثروتمند شوند؛ اما ثروتمندشدن آنان از فقیرماندنشان خطرناکتر است» (مک کبین،۱۳۸۲).
۲.۴. ترویج راحتطلبی و انسان محوری
مدرنیته و شهرنشینی و توسعۀ فناوریهای نوین سبب ترویج سبک زندگی جدیدی شده است. درواقع، فشارهای اقتصادی و اجتماعی و روانی زندگی شهری خانواده را تحت فشار كاهش تراكم و تمركز بر فردیت قرار داده است. فرزندان توقع بیشتری برای دراختیارداشتن حریم خصوصی خود دارند و فشارهای اقتصادی متعاقب چنین تقاضاهایی بهتدریج زمینه را برای كاهش تعداد خانوار فراهم میآورد. هر قدر جمعیت خانوادۀ شما بیشتر باشد، مجبورید با سبك قناعت زندگی كنید یا مصادیق اوقات فراغت متفاوت خواهد بود؛ ولی وقتی سبك زندگی را در مفهوم توسعه و رفاه مادی قرار میدهیم، تجملگرایی، مدگرایی، رفتن سراغ كالاهای فرهنگی پیش میآید. بهطوركلی، با پدیدههای جدیدی درگیر میشویم و تعریف متوسط زندگی متفاوت خواهد شد و الگوهایی كه در آن تجملات شكلگرفته خود را نشان میدهد. درنتیجه، هرچه جامعه بهسمت تغییر الگوهای سبك زندگی میرود، جمعیت خود را كاهش میدهد و هرچه جمعیت كاهش پیدا كند، الگوهای سبك زندگی مجال تحول مییابد. این تأثیری متقابل است (آل مولانا،۸۹).
۳.۴. افزایش شمار سالمندان و مشکلات عاطفی و اجتماعی مرتبط
سالخوردگی جمعیت علاوهبر تأثیرات اقتصادی، بر فرهنگ نیز اثر مستقیم دارد. افتراق و تضاد نسلها را بهوجود میآورد و در وضعیتی كه در کانونهای خانوادگی متشكل از زن و همسر و فرزندان، كسی فرصت و امكانی برای محافظت از سالمندان و تأمین نیازهای ضروریشان ندارد، راهحل مناسب و كارسازی نیز در اختیارشان نیست. نه خانههای سالمندی نه توسعۀ حمایتهای اجتماعی و نه ایجاد مراكز گذران روزانۀ عمر، قادر به رفع این معضل اجتماعی نیستند (زنجانی،۲۱:۱۳۸۰). بهخصوص که با رواج مدرنیته، ارزشها و باورهای سنتی و دینی مرتبط با برکت حضور سالمند در خانه کمرنگ شده است.
افزونبر آن بهدلیل بیشتربودن میانگین امید به زندگی، همواره درصد زنان سالمند از مردان بیشتر است. بهاینترتیب، با افزایش تعداد مطلق سالمندان از زنان ۶۵ساله تعداد زنان بیسرپرست نیز خودبهخود افزایش مییابد و باتوجهبه اینكه زنان سالمند بیسرپرست بیشتر از مردان سالمند تنها دچار مشكل میشوند (سام و امین، ۱۳۸۵).
فشار ناشی از نگهداری زنانی كه كاملاً پیر و ناتوان نیستند؛ ولی بهتنهایی هم نمیتوانند زندگی كنند، بر سازمانهایی مانند بهزیستی و دختران و عروسهایی كه بیشتر آنان شاغل و صاحب فرزند بوده و به نگاهداری از مادر یا مادر شوهر هم مجبور خواهند شد، بیشتر میشود كه خود، مشكلات اجتماعی عدیدهای را تولید خواهد كرد (کنعانی و حسینی،۸۹).
۵. سیاست و امنیت
بهنظر میرسد جمعیت جوان و پویا و تحصیلکرده در کشورهای اسلامی و بهخصوص ایران، مانع جدی برای دخالت بیگانگان و تهدید امنیت ملی است و درمقابل، سالمندی جمعیت روند دخالت و سیطره بر منابع و منافع ملی را برای بیگانگان تسهیل میکند. جوامع سالمند بهدلیل مهاجرپذیری با مشکلات امنیتی فراوانی روبهرو هستند و گاهی در همهپرسیها و انتخابات، خواستههای قشر مهاجر جوان بر خواستههای جمعیت بومی سالمند این کشورها غلبه پیدا میکند.
علاوهبر آن لازم است باتوجهبه مرزهای گسترده و تهدیدات مرزی فراوان جمهوری اسلامی ایران، سیاستهای حمایتی و تشویقی افزایش جمعیت در مناطق مرزی و عشایر با شدت بیشتری دنبال شود؛ زیرا نتایج سرشماریهای رسمی کشور نشان میدهد رشد جمعیت در اغلب این مناطق بهجز نواحی سنینشین منفی شده است.
بسم الله الرحمن الرحیم